RECUPERACIÓN

DE TRADICIÓNS

 

Se a divulgación da nosa música é un dos eixos fundamentais da actividades dos Chichisos, non o é menos a recuperación de antigas tradicións e festas. Como exemplos da súa teima por manteren vivo o acervo musical galego veñen traballando os últimos nove anos na recuperación dos “Cantos de Reis” cos nenos das parroquias de Pontevedra e Vilaboa.

Esta fermosa tradición, tan propia antano do Nadal en Galicia, consistente en i-la noite do 5 de xaneiro de casa en casa cantando os Reis e pedindo o aguinaldo, mantense viva hoxe en día nas parroquias de Tomeza, Bértola e Figueirido grazas ó labor dos Chichisos, que recuperaron esta tradición despois de 20 anos de esmorecemento.

Para complementar este traballo de recuperación e achegarlles ás xentes da cidade este ancestral costume do Nadal os catro últimos anos veñen cantando os Reis polas rúas e prazas de Pontevedra, converténdose hoxe en día nunha das estampas típicas do Nadal nesta cidade.

Cada ano son máis os nenos que se apuntan a esta actividade que comeza o día 26 de decembro cos ensaios dos cantos e remata a noite do 5 cantando polas parroquias de casa en casa e levando ós seus habitantes a ledicia e noraboa do nacemento de Cristo.

cantos r

 No 2008 deuse un paso máis nesta labor divulgativa e de recuperación ó incluir no seu programa de actividades do nadal un obradoiro Obradoiro de cantos de reis celebrado no CEIP de Cabanas, Salcedo. Pontevedra. Decembro 2008. Este obradoiro de “Cantos de Reis” para toda a comunidade escolar do CEIP de Cabanas, contou co seguinte programa:

1. Historia de recuperación dos Cantos de Reis por parte do grupo Os Chichisos.
2. Tipos de cantos durante todo o período do Nadal.
3. Interpretación dun Canto de Reis.
4. Proxección dun vídeo de Canto de Reis gravado polas prazas e rúas de Pontevedra.

obradoiro reisobradoiro reis

 Ademais destas actividades, no 2009, Os Chichisos en compaña dos seus nenos reiceiros  participaron por primeira vez no certame de cantos de Reis de Boimorto. O concurso de reiceiros máis importante de Galicia. 

 

Cantar de Reis 2003           cantar-de-reis-2004.jpg            cantar-de-reis-2005-1.jpg
Cantar de Reis 2003   Cantar de Reis 2004  Cantar de Reis 2005

 cantar-de-reis-2005-2.jpg

 

cantar-de-reis-2005-3.jpg cantar-de-reis-2005-4.jpg

reeisreis 09 1reis 09 2reis 09 3reis 09 4reis 09 5reis 09 6

Que son os cantos de Reis?

cantar de reis foto

 Unha tradición habitual nas nosas festas de Nadal era ir cantar polas casas. Grupos de mozas e de mozos percorrían a aldea ou parroquia cantando estas pezas  de literatura popular e transmitidas oralmente ó longo dos séculos. A cambio do seu cantar, a mocidade solicitaba o aguinaldo, xeralmente en especie (viño, chourizos, touciño, doces, lambetadas, etc.), que despois consumían todos xuntos facendo unha festa ou  foliada.

Aínda que o tipo de composición mudase para cada data, a tradición de reunírense os mozos da aldea para ir cantar de casa en casa  estas pezas tradicionais era a mesma por todo o país e o obxectivo tamén: conseguir algo de xantar e algunhas lambetadas para monta-la festa.

En Nadal cantábanse panxoliñas ou nadais, en Fin de Ano as xaneiras, manueis ou aninovos e a vispera de Reis os cantares de reis ou aguinaldos.

Nolmalmente os temas das cancións estaban relacionadas co Nadal. No caso dos cantos de Reis a temática adoita xirar arredor da visita e adoración dos Reis Magos a Cristo, a fuxida da Sagrada Familia a Exipto, a viaxe de Nazaret a Belén de Xosé e de María e a procura  dun lugar onde parir.

Case a totalidade dos cantos de Reis relatan unha viaxe ou falan dun camiño o cal tampouco é casual se temos en conta que o Nadal coincide co período de mínima potencia solar e co intre no que o Sol comenza o seu renacemento cíclico a partir do solsticio de inverno. O Sol viaxa constantemente e o camiño representa a búsqueda dunha nova vida.

Estes cantos de Reis soían comezar cunhas estrofas de presentación dos “reiseiros” na que se pedía permiso ou licencia para cantar na casa. A continuación viña o propio relato ou canto de Reis e adoitaban finalizar cunha de loubanza ós da casa onde cantaban, en caso de obte-lo aguinaldo  desexado, pero tamén podía rematar dun xeito ferinte, e mesmo insultante, no caso contrario, facendo saber ós veciños  quen estaba menos disposto a comparti-los seus alimentos. De seguido tocábase unha “jota” ou muiñeira e convidaban a danzar ós da casa.

Estes tipos de cantos son melodías longas e lentas, cantadas case sen respirar, con multitude de mordentes e adornos propiciados pola gaita. Conforman un estilo propio de canto, guturais, pisando os finais de estrofa cos comezos. Polas letras e melodías destes cantos percíbese que son de corte culto. Moitos deles teñen que ver con cantos gregorianos e cantares relixiosos dos séculos XV e XVI que foron adaptados e transformados polo pobo.

A meirande parte deles son en castelán ou castrapo, debido a súa orixe nos textos bíblicos ou eucarísticos, que eran sempre nesta lingua. Outras veces se a casa onde se cantaba era de “señoritos” entón trocábase nos cantos o galego polo castelán, para agrada-los anfitrións. 

Estes cantos de Reis eran interpretados por cuadrillas ou xugadas de homes, mozos e nenos que recorren as casas dando a boa nova cantando. Estes  grupos de Reiceiros compóñense dun gaiteiro e dun ou varios cantores  e incorporan, ocasionalmente, percusión e instrumentos varios, sobre todo instrumentos denominados humildes (botella de anis, cunchas, paus, piñas, etc.) que eran os que se podían atopar fácilmente nas aldeas.

Pola zona sur da provincia de Pontevedra, conservan a súa propia tradición de cantos de Nadal,  as rondallas. A orixe da tradición vén xa de lonxe, existindo rexistros dende 1920. Os vellos din que logo de ir á leira collían os instrumentos que había na casa, moitas veces feitos a man, e ían de pasarrúas polos barrios.

 

-Cantos a interpretar polos Chichisos-

De lonxe viñemos os que aquí chegamos

se nos dan licencia os reises cantamos               Presentación e

os reises cantamos, os reises cantamos              solicitude de licencia

se nos dan licencia os que aquí chegamos

                                   Canto tradicional

 

 Relato

Cara a Belén camiñaunha nena ocupadafermosa en canto a elaSan Xosé a acompaña Chegaron a Beléne pediron pousada

responderon de dentro

con voz alborotada

 

¿Quén chama á miña porta?

¿Quén a porta me chama?

somos Xosé e María

que pedimos pousada

Se traen cartos que entrene se non que se vaiancartos non traereimáis que un real de prata Eses son poucos cartospídano noutra parte

San Xosé se apenaba

María o consolaba

 

Non te apenes Xosé

non te apenes por nada

qué máis cartos que queres

que isto que me acompaña

                                              Canto tradicional de Luíntra, Ourense 

  Despedida e petición de aguinaldo

Cantámosche ós reises do kikiriki 

se non nos dás nada cagámosche aquí      

cagámosche aquí, cagámosche aquí          

se non nos dás nada do kikiriki                 

 

Os reises cantamos pedindo aguinaldo                                                                

chourizas, touciño, pra facelo caldo 

pra facelo caldo, pra facelo caldo

chourizas, touciño pedindo o aguinaldo

 Canto tradicional

 

 Esta vai de despedida para facer festa:

  Os Reies Magos van para Belén,

quitaron os zocos para correr ben.           

Lupe da Caveira fáille-lo café,                              

Esperanza de Macario peneira de pé

                              Os Cempés

 

 Relato

 A esta puerta llama un niño más hermoso que el sol bello

Parece que tiene frío y el pobrecito está en cueros

 

Anda dile que entre y se calentará

Porque en esta tierra ya no hay caridad

Y nunca la ha habido y nunca la habrá.

Entra el niño y se calienta y mientras se calentaba

Le pregunta la patrona de que tierra y de que patria

 

Y responde el niño yo soy de Belén

Mi padre es del cielo mi madre también

 

Estando todos cenando las lágrimas le caen

Por qué lloras niño hermoso por la cena que me dais

 

Mi madre de pena no podrá comer

Y aunque ganas tenga no tendrá de qué.

 

Mucho quieres a tu madre si señora que la quiero

Tres días que no la veo tres mil años se me han hecho

 

Si usted me dijera donde ella estaba

De rodillas fuera hasta que la hallara

 

Hazle la cama a este niño con premura y con amor

Señora no quiero cama que mi cama es un rincón

 

Mi cama es el suelo desde que nací

Y hasta que en cruz muera ha de ser así.

 

A eso de la media noche el niño se levantó

Y le dijo a la patrona señora quede con Dios

Si acaso mi madre por mi preguntara

Yo me voy al templo que allí es mi morada

 

Vete con Dios hijo mío de ti quedo enamorada

Ojalá que encuentres pronto a tu madre soberana

 

Y si no la hayas vuélvete a mi casa

Volveré señora a darle las gracias

 

Los padres lo están buscando por los valles y montañas

Y a todos cuantos encuentras por su hijo preguntaban

 

Decid si habéis visto al sol de los soles

Al que nos alumbra con sus resplandores

 

Aquí estuvo un niño hermoso por las señas que nos dais

Al templo se encaminó id allí por si lo halláis.

  

Canto de Reis tradicional, recollido a Paulina Justo Amor,

O Pombal, Tomeza, Pontevedra (nadal do 2002)

 

 

Outros exemplos de cantos de Reis

Cantámosche os Reices

perniñas de cabra,

cantámosche os Reices

non nos deches nada.

 

Déanos, señora,

aunque sea pouco

un touciño enteiro

e o anaco doutro.

 

Moito anos viva

la dueña de casa

que en dar aghinaldo

nunca foi escasa.

 

Muchos años viva

el dueño también

todo el mundo dice

que es hombre de bien.

 

Ay devina estrella

ay devina luz-e

vamos a la casa

del Niño Jesús-e.

 

El Niño Jesús-e

más claro que on sol-e

lo parió su madre

sin tener dolor-e.

 

(Xanceda, Mesía –A Coruña) 

 

Recuperación de Seráns,

Fiadeiros e Ruadas

 Os Chichisos traballan dende o ano 2004 na recuperación dos Seráns en diferentes lugares da provincia de Pontevedra.

Coa Asociación Veciñal A Landra de Marcón Os Chichisos organizaron a recuperación dos seráns nesta parroquia. Así o 27 de marzo do 2004 celebrouse con gran afluenza de público e grupos o primeiro Serán ou “Xunta de espigas” de Marcón. Repetiuse de novo con gran éxito o 09 de abril do 2005.

ii-seran-de-marcon-2005.jpg

seran-marcon-2004.jpg

 

 

 

 

 

Coa asociación Canón de Pau de Cotovade iniciaron o traballo de recuperación dos serán coa celebración o 10 de novembro de 2007 o 1º Serán de Outono en Caroi. O 08 de novembro de 2008 realízase o 2º Serán de Outono levando esta vez a celebración a Cuspedriños. O 10 de novembro de 2009 celebrouse a terceira edición do será de Outono. Actualmente seguen traballando coa mesma asociación Cañon de pau para manter viva estas festas que tan boa acollida e participación tiveron por parte dos veciños.

Cartel Ruada Cuspedriños 2008

Que é un serán?

 Un serán é unha festa popular, un grupo de veciños dun lugar que se xuntaban para tocar, cantar e bailar. Serán e o nome como se coñece en moitas zonas de Galicia, sobre todo do interior da provincia de Pontevedra, a estas xuntanzas festivas, aínda que noutros lugares chamábanlle ruada, como na zona de Cotobade ou fiadeiros. O baile de pandeiras que se celebraba en zonas como por exemplo o concello de Mesíe sería outra variante de este tipo de festas veciñais. O nome de serán viría de que se facíanse á tardiña, é decir, ó serán. Normalmente facíanse no tempo en que non se celebraban as  festas patronais e, xa que logo, non había verbenas. Polo que os seráns constituían un xeito de se xuntar e gozar da música e o baile. Estas xuntanzas servían para favorece-las relacións sociais dos veciños e sobre todo dos máis novos que atopaban nos seráns unha oportunidade de se coñecer ou simplemente de bailar e estar xuntos.

A pesar da informalidade deste tipo de festas si existía unha organización ben definida e que na zona de Pontevedra viría marcada, como recolleu Guillerme Ignacio Costa, polos seguintes pasos:

            En xeral comézase a tocar polos solto: primeiro a xota, e logo á muiñeira, para pasar logo ós agarrados, xeralmente dous, a escoller en orde e tipo entre a   danza (ou rumba, mazurca –por confusión-, tras-trás…), o pasodoble, o valse,     ou o chiqui-chiqui (ou dous pasos, mazurca…). Deste xeito os bailadores xa         sabían qué bailes tocaban, estipulándose moitas veces a obriga de botar coa mesma parella os catro.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s